top-tech
Mailing lista
Pošaljite nam svoju E-Mail adresu i dobijaćete redovna obaveštenja u vidu newsletter-a.
Sigurnosno pitanje, molimo saberite dva broja:


MT9         2AE      
  C    3      B   8UU
587   CHF   RQD      
  F    I    C     BA9
XGL         2WL      
Pretraga  
Članci i autorski tekstovi

Problem je što svi ne doživljavaju zaštitu prirode na isti način

Planina Tara se nalazi na zapadu Srbije, u srednjem Podrinju i 1981. godine je proglašena za nacionalni park. Geografski gledano Tara predstavlja blago zatalasanu krečnjačku površ sa koje se uzdižu planinski vrhovi, a koja je ispresecana brojnim klisurama i kanjonima. Najviši vrh u parku je Kozji rid koji doseže visinu od 1591 metar, a najniža tačka iznosi 291 metar. Najveći kanjon je usekla reka Drina između Žepe i Klotijevca u dužini od 36 kilometara, dok je visina litica na nekim mestima gotovo 1000 metara. Ambijentalnu sliku upotpunjuju i dva veštačka jezera u Perućcu i Zaovinama...


Naš sagovornik dipl. ing. šumarstva Dragić Karaklić, direktor Nacionalnog parka Tara

Povodom 135 godina od smrti Josifa Pančića, skromnog velikana srpske nauke, koji je, uz uporan dugogodišnji rad, na ovoj prekrasnoj planini otkrio omoriku, jedan od najlepših četinara Evrope, kao i o Nacionalnom parku Tara, naš sagovornik je bio dipl. ing. šumarstva Dragić Karaklić, direktor Nacionalnog parka Tara.


Jezero Zaovine, Foto: Dmitry Sharomov

Uz zahvalnost što ste se odazvali našem pozivu za razgovor, kašite nam nešto o istorijatu zaštite ove planine. 

– Počeci zaštite prirode na području koje danas pokriva Nacionalni park Tara datiraju iz XIX veka. U prvoj šumskoj osnovi za gazdinsku jedinicu Zvezda šume na kanjonskim stranama, planine Zvjezde, prema reci Drini i Brusničkom potoku se određuju za zaštitne šume u kojima se zabranjuje i ne planira iskorišćavanje.    
– Ubrzo posle formiranja Zavoda za zaštitu prirode Srbije (1948. godine), otpočeo je sistematski rad na prostornoj zaštiti prirodnih vrednosti izdvajanjem rezervata. Zavod 1950. godine donosi rešenja o stavljanju pod zaštitu države šest rezervata na planini Tari i to: „Bilo“, „Brusnica“, „Crvene Stene“, „Crveni potok“, „Ljuti Breg“ i „Pod Gorušicom“. Zatim, 1957. godine formira se rezervat „Račanska Šljivovica“, da bi 1961. godine bio proglašen i rezervat „Karaula Štula“. Tokom 1971. godine proglašen je rezervat „Zvezda“ i formiran Regionalni park prirode „Zvezda“. Ukupno zaštićena površina u kategoriji rezervata prirode i regionalnog prirodnog parka, krajem 1971. godine iznosila je 2.693,96 hektara.   
– Prostor Tare zakonom je proglašen Nacionalnim parkom 13. jula 1981. godine na površini od 19.175 ha, a 5. oktobra 2015. godine proširen je na 24.991,82 hektara.  
– Danas su rezervati prirode u skladu sa Zakonom o zaštiti prirode i Zakonom o Nacionalnim parkovima definisani kao lokaliteti prvog stepena zaštite. Njihova ukupna površina iznosi 3.323,92 ha odnosno oko 13% ukupne teritorije parka. Režim zaštite prvog stepena podrazumeva strogu zaštitu, kojom se omogućavaju procesi prirodne sukcesije i očuvanje staništa i životnih zajednica u uslovima divljine – objašnjava direktor Karaklić. 
– Raznovrstan biljni svet nacionalnog parka predstavlja retko prirodno bogatstvo, koje je nastalo zahvaljujući nizu povoljnih prirodnih uslova. Na području Tare registrovano je blizu 1.200 biljnih vrsta što je više od jedne trećine flore Srbije. 

Gavran Zaovine, Foto Vesna Mijailović
Gavran Zaovine, foto: Vesna Mijailović

Zahvaljujući mozaičnom rasporedu krečnjačke i serpentinitske geološke podloge i specifičnim oblicima reljefa, koji se odlikuje brojnim klisurama i kanjonima, Tara je postala pribežište za mnoge drevne i endemične vrste. Ove vrste su u kanjonima na Tari i Zvijezdi pronašle skloništa od nepovoljnih klimatskih uslova i preživele zadnje ledeno doba. Najznačajnija botanička otkrića u nacionalnom parku su Pančićeva omorika i derventski različak. To su vrste koje su prvi put pronađene i opisane kao nove za nauku. Na Tari raste 210 vrsta biljaka koje su zbog svoje ugroženosti i retkosti zaštićene zakonom. 

Kaluđerske bare – Crnjeskovo, Foto Vladimir Mijailović
Kaluđerske bare – Crnjeskovo, foto: Vladimir Mijailović

Koliki deo Nacionalnog parka Tara je prekriven šumom i šta su šume uopšte značile za ovaj kraj?

– Planina Tara je prekrivena očuvanim šumama i spada u najbogatija šumska područja Srbije i Evrope. Oko 80% od ukupne teritorije parka prekrivaju šume, od kojih najveće površine zauzimaju mešovite četinarsko-listopadne šume jele, smrče i bukve. Na području Tare konstatovano je četrdeset šumskih zajednica. Naročito treba istaći da čitavo područje karakterišu mešovite šume reliktne i endemične vrste Pančićeve omorike. Najinteresantnije i jedinstveno stanište omorike na svetu predstavlja tresetište na lokalitetu Crveni potok. Vredne šumske ekosisteme predstavljaju šume belog i šume crnog bora i mešovite šume crnog i belog bora. Od lišćarskih šuma najznačajnije su šume crnog jasena i crnog graba koje su zastupljene na strmim krečnjačkim stranama, klisurama Belog Rzava, Rače i Dervente, kao i šume cera i šume bukve. 
– Život ljudi na području Tare i Bajine Bašte je oduvek bio oslonjen na šumu i njene proizvode. Šume Tare su uvek, dobrim delom, bile u vlasništvu države. Prvi lugari su postavljeni 1872. godine. A pored želje za zaštitom šuma, bilo je perioda kada je prihod od drveta bio važniji. Šume Tare su nemilosrdno sečene početkom 20. veka, pa sve do Drugog svetskog rata. Posle Drugog svetskog rata šume Tare su odigrale veliku ulogu u izgradnji i obnovi naše zemlje.
– Sve do osnivanja Nacionalnog parka Tara 1981. godine šumama na ovom području je gazdovala Šumska uprava Bajina Bašta. U njoj su radili šumarski stručnjaci koji su uz pomoć biologa i botaničara uspeli da dokažu da su prirodne vrednosti Tare iznad prosečnih i da imaju nacionalni značaj. 
– Danas se u okviru Nacionalnog parka Tara sprovodi zaštita, plansko gazdovanje i održivo korišćenje šuma. Najvažniji zadatak budućih generacija šumarske struke biće sačuvati šume Tare od najvećih neprijatelja - bolesti uzrokovanih štetnim gljivama i insektima, požara kao i posledica nadolazećih klimatskih promena. 
– U okviru Nacionalnog parka Tara svako stablo prečnika većeg od 10 centimetara se meri i isti postupak se ponavlja nakon 10 godina. Na osnovu ovih podataka se utvrđuje prosečni godišnji prirast, prave planovi i određuju dozvoljene količine za seču. Primenjuje se selektivni odnosno prebirni metod seče, gde se seku samo odabrana stabla – objašnjava inženjer Dragić Karaklić. 

Poznato je da ovo područje karakterišu mešovite šume reliktne i endemične vrste Pančićeve omorike. Recite nam nešto o poznatom četinaru.

– Pančićeva omorika je četinar poznat među prirodnjacima celog sveta, jer raste samo u srednjem toku reke Drine u Srbiji i Bosni. Omorika je jedna od najstarijih vrsta evropskog biljnog sveta. Vodi poreklo iz tercijara, vremenskog razdoblja koje počinje posle nestanka dinosaurusa i traje do poslednjeg ledenog doba. Ovo zadnje ledeno doba je bilo kobno za mnoge biljke i životinje, led i niske temperature su ih uništile i one su nestale zauvek. Ipak, omorika je našla utočište u kanjonu Drine i drugih reka na području Tare koji su je zaštitili od hladnoće i nepovoljnih uslova. Krila se omorika do 1875. godine kada ju je posle dvadeset godina istraživanja i upornog traganja pronašao poznati botaničar dr Josif Pančić, u selu Zaovine, i opisao kao novu vrstu za nauku. 
– Omorika ima 30 do 40 metara visoko, vitko i pravo stablo sa piramidalnom krošnjom. Grane su tanke, gornje su savijene lučno prema gore, srednje su horizontalne, a donje su usmerene na dole sa uzdignutim vrhovima. Četine su duge 1-2 cm sa dve bele pruge na donjoj strani. Kora je tanka crveno-smeđe boje. Počinje da cveta u 30. godini, od marta do maja, a šišarke, ljubičaste do ljubičasto smeđe boje duge 5-6 cm i široke 1-2 cm, javljaju se u jesen, pri vrhu krošnje – objašnjava naš sagovornik.

Šta biste mogli reći o životinjskom svetu na području Nacionalnog parka Tara?

– Fauna na području Nacionalnog parka Tara bogata je i raznovrsna. U najvećoj meri to je rezultat složenosti geografskog položaja, geoloških, geomorfoloških, istorijskih i klimatskih faktora.
– Područje Tare predstavlja zonu visokog bogatstva faune sisara, koji su zastupljeni sa 67 vrsta. Na području Tare žive trenutno najbrojnije populacije mrkog medveda i divokoze u Srbiji. 
– Na planinskom kompleksu Tare do sada je zabeleženo oko 150 vrsta ptica, od kojih je oko 120 vrsta gnezdarica. Registrovano je 12 vrsta gmizavaca, a na skoro svim staništima planine Tare sreće se poskok najotrovnija evropska zmija. Zanimljive vrste su živorodni gušter i smukulja. Fauna vodozemaca je relativno bogata sa 11 zabeleženih vrsta, a značajne vrste su šareni daždevnjak, planinski mrmoljak, gatalinka i grčka žaba. U vodama na području Nacionalnog parka Tara zabeleženo je 28 vrsta riba, a ističu se autohtone vrste potočna pastrmka, mrena, pijor, mladica, klen, skobalj... 
– Na ovom području je registrovano 70% faune insekata Srbije odnosno 140 vrsta. Najznačajnija vrsta insekta je Pančićev skakavac koji je jedan od simbola Tare. Najbolje su proučeni dnevni leptiri. Planinske livade Tare krase leptir apolon, prolećna erebija, alpijska cenonimfa, lastin repak i drugi. Područje nacionalnog parka je svrstano u značajna područja za dnevne leptire Srbije. 

Manastir Rača, Foto Dmitry Sharomov
Manastir Rača, foto: Dmitry Sharomov

Eko kamp, foto: Dmitry Sharomov
Eko kamp, foto: Dmitry Sharomov

A šta bi mogli reći o kulturno-istorijskom nasleđu ovog kraja i turizmu NP Tara?

– Širom parka postoje brojna arheološka nalazišta i spomenici koji datiraju od neolita do poznog Srednjeg veka. Najznačajniji su manastir Rača i srednjovekovne nekropole sa stećcima. 
– Manastir Rača predstavlja zadužbinu srpskog kralja Stefana Dragutina Nemanjića i sagrađen je u drugoj polovini XIII veka. Ovo je bio jedan od najvažnijih centara srpske srednjovekovne pismenosti, a tokom Drugog svetskog rata ovde je sklonjeno i sačuvano Miroslavljevo jevanđelje. 
– Na području nacionalnog parka postoji nekoliko srednjovekovnih nekropola sa stećcima, monolitnim, kamenim nadgrobnim spomenicima. Nekropole u Perućcu i Rastištu su od 2016. godine uvrštene na UNESKO listu svetske kulturne baštine.
– Područje Nacionalnog parka Tara je umereno urbanizovano, a najveći deo smeštajnih kapaciteta čine mali objekti apartmanskog tipa. Najveću pažnju turista privlače brojni vidikovci, poput Banjske i Bilješke stene, Sjeniča, Crnjeskova, Sokolarice, Zelenike, brane Lazići, Ravne stene i Janjča sa kojih se pružaju nezaboravni pogledi. Takođe, veliku atrakciju predstavlja kanjon reke Drine sa jezerom Perućac na kome se organizuju krstarenja brodom.
– Posetiocima je dostupno oko 290 km markiranih planinarskih staza i više od 75 km biciklističkih ruta, koje kreću iz turističkih centara. Turisti mogu upražnjavati različite aktivnosti kao što su planinarenje, planinski biciklizam, vožnja kajaka, rafting Drinom, veslanje na daskama (SUP), a novina u ponudi su ture posmatranja medveda.

Uz zahvalnost za vreme odvojeno za razgovor, šta biste, gospodine Karakliću, još mogli reći za kraj ovog razgovora i šta je Vaša poruka? 

– Tara je stavljena pod zaštitu zaslugom šumarskih stručnjaka i profesora Dragomira Milojkovića, Dušana Čolića i Stevana Kolarevića. Nakon osnivanja parka usledio je period tranzicije iz šumskog gazdinstva u Preduzeće za zaštitu i razvoj Nacionalnog parka Tara, što je zahtevalo dosta prilagođavanja. Obzirom da je ovo pogranično područje i imajući u vidu situaciju u regionu tokom devedesetih godina, u tom periodu nije bilo mnogo prostora za napredak. Tek krajem devedesetih godina počinjemo da aktivno radimo na različitim projektima koji doprinose afirmaciji parka. Sada imamo izgrađenu turističku infrastrukturu u vidu Centara za posetioce, vidikovaca, šetnih, planinarskih, biciklističkih staza i slično. 
– U cilju unapređenja područja uspostavljena je saradnja sa relevantnim organizacijama i institucijama iz različitih oblasti, pre svega na nacionalnom nivou, ali smo aktivni i na polju međunarodne saradnje. Na primer imamo sporazume o saradnji sa nacionalnim parkovima iz SAD i Poljske. 
– Za sada uspevamo da odolimo svim izazovima, ali su pritisci veliki. Upravljanje zaštićenim područjem zahteva pronalaženje idealnog balansa između upravljača i korisnika prostora, odnosno ravnoteže između mera zaštite i konzervacije i želja i potreba za korišćenjem prostora i resursa. Problem je što svi ne doživljavamo zaštitu prirode na isti način. Takođe, često određene interesne grupe stvari posmatraju isključivo iz svoje perspektive zanemarujući potrebe ostalih. Problemi su brojni i komplikovani, ali dugoročno gledano globalni problemi poput klimatskih promena predstavljaju najveći izazov.
– Područje Nacionalnog parka Tara i opštine Bajina Bašta su jedna od najznačajnijih turističkih destinacija u Srbiji, čemu je u značajnoj meri doprineo i Nacionalni park Tara konstantnim radom na promociji u zemlji i inostranstvu. Turistička popularnost područja sa sobom nosi i brojne potencijalne pritiske i probleme. Turizam jeste najbolji i najlakši način za valorizaciju atraktivnih prostora. Ipak, moramo biti svesni da on sa sobom nosi opasnost od samodestrukcije. Zbog toga turizam mora da se razvija tako da osigura zaštitu prirode i čitavog područja za sopstveni razvoj, jer će u protivnom uništiti svoju osnovu.

– Najvažnije je sve temeljne vrednosti područja su sačuvane i trudimo se da tako i ostane što će biti veliki izazov za sve nas. Nastavićemo da odgovorno upravljamo ovim područjem i da aktivno radimo na njegovom unapređenju i promociji. Obrazovanjem i informisanjem, kako zaposlenih i lokalnog stanovništva, tako i posetilaca, pokušaćemo da smanjimo pritisak na prirodu. Podržaćemo sve inicijative koje su održive i ekološki prihvatljive, ali ćemo se i boriti protiv svega što ugrožava vrednosti ovog područja. I na kraju želim da napomenem da je Nacionalni park Tara odgovornost svih nas – kaže na kraju našeg razgovora gospodin Dragić Karaklić, direktor Nacionalnog parka Tara.

Redakcija

Tekst objavljen u časopisu DRVOtehnika, broj 78, april 2023